Wojciech Rożdżeński

Kontrola NFZ w podmiocie leczniczym: przebieg, uprawnienia i kary umowne

Kontrolę NFZ w podmiocie leczniczym prowadzą kontrolerzy Narodowego Funduszu Zdrowia na podstawie upoważnienia Prezesa Funduszu, a kończy się ona wystąpieniem pokontrolnym, które może zawierać zalecenia i kary umowne. Tryb kontroli określają art. 61a-61zb ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Podstawą jest ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1461 ze zm.), a o stawkach kar przesądza rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej (t.j. Dz.U. 2026 poz. 712 ze zm.), zwane dalej ogólnymi warunkami umów. Wpis dotyczy etapu realizacji umowy; zawarcie umowy i postępowanie konkursowe omawia wpis o umowach z NFZ i kontraktowaniu świadczeń.

Co NFZ może sprawdzić w trakcie kontroli?

Prezes Funduszu może skontrolować realizację umowy o udzielanie świadczeń w zakresie organizacji, sposobu, jakości i dostępności świadczeń, ich zgodności z przepisami i z wymaganiami umowy, zasadności wyboru leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych, zasad wystawiania recept, uprawnień personelu do udzielania świadczeń oraz pozostałych obowiązków związanych z umową (art. 61a ust. 1). Kontrole, z wyjątkiem kontroli bez zawiadomienia z art. 61v, planuje się i przeprowadza po analizie prawdopodobieństwa wystąpienia nieprawidłowości (art. 61a ust. 4).

Kontrolę często poprzedzają czynności sprawdzające, w których Fundusz wzywa świadczeniodawcę do złożenia wyjaśnień albo dokumentów w terminie nie dłuższym niż 14 dni od doręczenia wezwania, a gdy istotne wątpliwości nie zostaną usunięte, może wszcząć kontrolę (art. 61w). Na odpowiedzi na takie wezwanie sprawa może się zakończyć, ponieważ jeżeli stan faktyczny, ustalony w ten sposób albo przez przyznanie okoliczności przez świadczeniodawcę, nie budzi wątpliwości, Fundusz stosuje sankcje bez przeprowadzania kontroli (art. 61x).

Kontroler ma dostęp do dokumentacji medycznej pacjentów, przy czym jej badanie i ocenę przeprowadza osoba z wykształceniem medycznym albo wykonująca zawód medyczny, a ocenę postępowania diagnostyczno-terapeutycznego osoba, której wykształcenie lub zawód odpowiada zakresowi kontrolowanej dokumentacji (art. 61j ust. 2 i 3).

Czy NFZ musi uprzedzić o kontroli?

Co do zasady Prezes Funduszu zawiadamia podmiot o kontroli najpóźniej 7 dni przed rozpoczęciem czynności kontrolnych, a kontrola musi rozpocząć się przed upływem 30 dni od doręczenia zawiadomienia (art. 61g ust. 1 i 2). Zawiadomienie wskazuje między innymi zakres kontroli, numer umowy, okres objęty kontrolą, datę rozpoczęcia, przewidywany termin zakończenia oraz dokumenty, zestawienia i obliczenia, które trzeba przygotować na dzień rozpoczęcia (art. 61g ust. 3).

Termin 7 dni nie obowiązuje przy kontroli warunków realizacji świadczeń gwarantowanych wynikających z rozporządzeń w sprawie świadczeń gwarantowanych i ze szczegółowych warunków umów ustalanych przez Prezesa Funduszu, przy kontroli zasadności wyboru leków i wyrobów oraz zasad wystawiania recept, a w tych przypadkach zawiadomienie doręcza się najpóźniej w chwili rozpoczęcia kontroli (art. 61g ust. 1 pkt 1-3). Kontrola wymagań dotyczących personelu i wyposażenia może więc rozpocząć się w dniu doręczenia zawiadomienia.

Bez żadnego uprzedzenia Prezes Funduszu przeprowadza kontrolę, gdy jest to uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia lub zdrowia, niezbędne dla przeciwdziałania przestępstwu lub wykroczeniu albo zabezpieczenia dowodów, a także dla przeciwdziałania ograniczeniom dostępności świadczeń (art. 61v ust. 1). Kontrolerzy wszczynają ją wtedy na podstawie legitymacji służbowej, a upoważnienie i zawiadomienie doręczają w ciągu 3 dni roboczych od wszczęcia (art. 61v ust. 2).

Jak długo może trwać kontrola NFZ?

Łączny czas wszystkich kontroli Funduszu w miejscach prowadzenia działalności podmiotu w roku kalendarzowym zależy od kwoty, którą Fundusz wypłacił temu podmiotowi za rok poprzedni (art. 61d ust. 2). Limit nie obejmuje kontroli realizacji umowy w zakresie leczenia szpitalnego ani kontroli bez zawiadomienia z art. 61v.

Kwota wypłacona przez NFZ za rok poprzedniŁączny czas kontroli w roku
do 2 000 000 zł12 dni roboczych
do 10 000 000 zł18 dni roboczych
do 50 000 000 zł24 dni roboczych
powyżej 50 000 000 zł48 dni roboczych

Fundusz nie może równocześnie prowadzić więcej niż jednej kontroli działalności tego samego podmiotu ani ponownie kontrolować zakresu objętego zakończoną kontrolą, z wyjątkiem kontroli bez zawiadomienia (art. 61d ust. 4 i 5). Prezes Funduszu może natomiast zarządzić przerwę w kontroli, jej przedłużenie na czas niezbędny do przeprowadzenia czynności oraz rozszerzenie zakresu przedmiotowego, o czym niezwłocznie powiadamia podmiot (art. 61j ust. 11).

Kiedy przysługuje sprzeciw wobec kontroli NFZ?

Podmiot kontrolowany może wnieść sprzeciw, jeżeli Fundusz przekroczył limit czasu kontroli, prowadzi równolegle drugą kontrolę albo ponownie kontroluje zakres objęty zakończoną kontrolą (art. 61d ust. 6). Sprzeciw wymaga uzasadnienia i wnosi się go w terminie 2 dni roboczych od dnia wszczęcia kontroli albo wystąpienia przesłanki do komórki Funduszu, która prowadzi kontrolę, przy czym jego wniesienie nie wstrzymuje czynności kontrolnych (art. 61d ust. 7 i 8).

Kierownik tej komórki w ciągu 2 dni roboczych wydaje postanowienie o odstąpieniu od czynności albo o ich kontynuowaniu, a brak postanowienia w tym terminie wywołuje skutek odstąpienia (art. 61d ust. 9 i 10). Na postanowienie o kontynuowaniu przysługuje w ciągu 2 dni roboczych zażalenie do Prezesa Funduszu, który rozpatruje je w 7 dni, a jego bezczynność również oznacza odstąpienie od kontroli (art. 61d ust. 11-13). Przy kontroli bez zawiadomienia z art. 61v sprzeciw jest niedopuszczalny.

Jakie uprawnienia ma kontroler NFZ i jakie obowiązki ma placówka?

Kontroler rozpoczyna czynności od okazania kierownikowi podmiotu albo osobie przez niego upoważnionej upoważnienia do przeprowadzenia kontroli wraz z legitymacją służbową (art. 61h ust. 1). Kontrola może objąć siedzibę, każde miejsce udzielania świadczeń, a także miejsce działalności podwykonawcy oraz osoby wykonującej zawód medyczny, której podmiot powierzył część czynności na podstawie umowy (art. 61i ust. 1), co w placówkach opartych na kontraktach lekarskich rozszerza kontrolę na miejsca, w których udzielają świadczeń osoby związane z podmiotem umową cywilnoprawną. Czynności prowadzi się w godzinach pracy, a poza nimi tylko przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia albo dla przeciwdziałania przestępstwu lub wykroczeniu (art. 61i ust. 2 i 3).

Kontroler bada dokumenty, w tym dokumentację medyczną i finansowo-księgową, pobiera i zabezpiecza dokumenty i nośniki, przeprowadza oględziny, żąda wyjaśnień od kierownika, pracowników i innych osób biorących udział w czynnościach objętych kontrolą oraz korzysta z pomocy biegłego (art. 61j ust. 1). Kierownik podmiotu ma obowiązek niezwłocznie przedstawić żądane dokumenty, terminowo udzielać wyjaśnień i udostępnić niezbędne urządzenia, a na żądanie kontrolera nieodpłatnie sporządzić odwzorowania cyfrowe, zestawienia i obliczenia (art. 61j ust. 6 i 7). Utrudnianie czynności kontrolnych jest samodzielną podstawą kary umownej do 2% kwoty zobowiązania (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. b ogólnych warunków umów).

Z ustnych wyjaśnień sporządza się protokół (art. 61o ust. 3), a wyniki oględzin, w toku których ujawniono nieprawidłowości, utrwala się za pomocą urządzeń rejestrujących obraz lub dźwięk, z zachowaniem ochrony wizerunku pacjentów (art. 61q ust. 4 i 6). Kierownik podmiotu ma prawo wglądu do akt kontroli i sporządzania z nich odpisów i kopii (art. 61l ust. 2), co pozwala sprawdzić, na jakich dowodach oparto ustalenia, zanim powstanie wystąpienie pokontrolne. Dowody przeprowadzone z naruszeniem przepisów ustawy, jeżeli miały istotny wpływ na wynik kontroli, nie mogą stanowić dowodu w postępowaniu o nałożenie kary umownej ani w postępowaniu cywilnym lub administracyjnym (art. 61k ust. 3).

Komunikacja w toku kontroli odbywa się elektronicznie, a pisma, wyjaśnienia i wnioski sporządza się w formie dokumentu elektronicznego z kwalifikowanym podpisem elektronicznym albo podpisem zaufanym (art. 61za ust. 1 i 3). Podmiot, który nie jest podmiotem publicznym, otrzymuje pisma na adres elektroniczny wskazany Funduszowi (art. 61za ust. 6 pkt 2), a nieodczytywana skrzynka skraca realny czas na reakcję, w tym na sprzeciw, który trzeba wnieść w 2 dni robocze od wszczęcia kontroli.

Co zawiera wystąpienie pokontrolne i jak zgłosić zastrzeżenia?

Wystąpienie pokontrolne zawiera opis ustalonego stanu faktycznego z nieprawidłowościami i ich zakresem, ocenę, zalecenia pokontrolne, sankcje wynikające z umowy, informację o wystąpieniu o inne sankcje oraz pouczenie o prawie zgłoszenia zastrzeżeń, a doręcza się je kierownikowi podmiotu (art. 61s ust. 2 i 4).

Kierownik podmiotu może zgłosić zastrzeżenia w terminie 14 dni od doręczenia wystąpienia, do Prezesa Funduszu za pośrednictwem komórki, która przeprowadziła kontrolę, a Prezes rozpatruje je w ciągu 14 dni od ich otrzymania (art. 61t ust. 1 i 3). Zastrzeżenia zgłoszone po terminie albo przez osobę nieuprawnioną Prezes odmawia przyjęcia (art. 61t ust. 2), a na rozpatrzenie zastrzeżeń nie przysługuje zażalenie, które ustawa przewiduje na inne czynności Funduszu dotyczące realizacji umowy (art. 160). Zastrzeżenia są więc podstawowym środkiem, który w toku procedury kontrolnej pozwala podważyć ustalenia wystąpienia.

Kara umowna pozostaje instytucją cywilnoprawną, bo do umów o udzielanie świadczeń stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej (art. 155 ust. 1), dlatego spór o jej zasadność i wysokość rozstrzyga ostatecznie sąd powszechny. Niezależnie od zastrzeżeń podmiot ma 14 dni od otrzymania wystąpienia, a po wniesieniu zastrzeżeń od otrzymania stanowiska Prezesa, na poinformowanie Funduszu o sposobie wykonania zaleceń pokontrolnych (art. 61t ust. 4); niewykonanie zaleceń w terminie jest kolejną podstawą kary do 2% kwoty zobowiązania (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. e ogólnych warunków umów).

Jakie kary umowne grożą po kontroli NFZ?

Ogólne warunki umów, wydane na podstawie art. 137 ustawy, pozwalają zastrzec w umowie karę umowną za niewykonanie albo nienależyte wykonanie umowy z przyczyn leżących po stronie świadczeniodawcy, ustalaną z uwzględnieniem kwoty zobowiązania oraz rodzaju i wagi nieprawidłowości, a przy ponownym stwierdzeniu tego samego naruszenia w wyższej kwocie niż poprzednio (§ 29 ust. 1-3). Podstawą obliczenia jest kwota zobowiązania w okresie rozliczeniowym, którego dotyczą naruszenia (§ 30 ust. 2).

Naruszenie (przykłady z § 30 ust. 1 ogólnych warunków umów)Kara umowna
utrudnianie czynności kontrolnych, pobieranie nienależnych opłat od pacjenta, nieuzasadniona odmowa udzielenia świadczenia, niewykonanie zaleceń pokontrolnych w terminie, udzielanie świadczeń w warunkach niezgodnych z przepisami lub umowądo 2% kwoty zobowiązania za każde naruszenie
nieudzielanie świadczeń w czasie lub miejscu ustalonym w umowie, udzielanie świadczeń przez osoby bez uprawnień lub kwalifikacji, przekazanie danych niezgodnych ze stanem faktycznym, na podstawie których Fundusz zapłaciłdo 1% kwoty zobowiązania za każde naruszenie
nieprawidłowe prowadzenie list oczekujących, prowadzenie dokumentacji medycznej z naruszeniem przepisów, niepodanie pacjentom zasad rejestracjido 1% kwoty zobowiązania za każdy rodzaj naruszenia
niewykonanie obowiązku podłączenia do systemu teleinformatycznego z § 10a5000 zł (szpital) albo 1000 zł (pozostałe podmioty)

Kary podlegają sumowaniu, ale ich łączna wysokość nie może przekroczyć 4% kwoty zobowiązania dla okresu rozliczeniowego, którego dotyczyły naruszenia, a w podstawowej opiece zdrowotnej punktem odniesienia jest kwota faktycznie wypłacona za ten okres (§ 30 ust. 3 i 4). Termin zapłaty wskazany w wezwaniu nie może być krótszy niż 14 dni od jego otrzymania, a po jego bezskutecznym upływie Fundusz potrąca karę wraz z odsetkami ustawowymi z należności świadczeniodawcy (§ 29 ust. 4 i 5). Odrębnie od kar Fundusz żąda zwrotu nienależnie przekazanych środków w terminie 14 dni od wezwania, a gdy zwrot wynika z zakwestionowania świadczeń, świadczeniodawca składa korygujące dokumenty rozliczeniowe (§ 28 ust. 1 i 2).

Od 1 listopada 2026 r. świadczeniodawca udzielający świadczeń w rodzaju leczenie szpitalne przekazuje Funduszowi do 20. dnia następnego miesiąca miesięczne zestawienie obecności osób wykonujących zawody medyczne wskazanych w harmonogramie, z dniami i godzinami rozpoczęcia i zakończenia obecności (§ 6a ogólnych warunków umów, dodany rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 25 sierpnia 2026 r., Dz.U. poz. 1137). Niewykonanie tego obowiązku zagrożone jest karą do 2% kwoty zobowiązania (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. h).

Jak przygotować placówkę do kontroli NFZ?

Przygotowanie zaczyna się od organizacji, ponieważ sprzeciw wnosi się w 2 dni robocze od wszczęcia kontroli, a pisma Funduszu trafiają na adres elektroniczny. Podmiot powinien wskazać osobę upoważnioną do kontaktu z kontrolerami pod nieobecność kierownika, zapewnić, że skrzynka wskazana Funduszowi jest odczytywana codziennie, a osoby podpisujące pisma dysponują podpisem kwalifikowanym albo zaufanym.

Przed kontrolą warto porównać harmonogram złożony w Funduszu z faktycznym grafikiem i z dokumentacją medyczną. Zmiany w harmonogramie zgłasza się Funduszowi najpóźniej w dniu poprzedzającym ich powstanie, a w przypadkach losowych niezwłocznie (§ 6 ust. 2 ogólnych warunków umów), a w szpitalach od listopada 2026 r. dochodzi do tego zestawienie obecności, więc każda rozbieżność między tymi dokumentami staje się dla kontrolera materiałem dowodowym. Na tym samym etapie należy sprawdzić, czy dane w rejestrze podmiotów wykonujących działalność leczniczą odpowiadają faktycznej strukturze, co omawia wpis o zmianie wpisu w RPWDL, oraz czy dokumentacja spełnia wymogi opisane we wpisie o dokumentacji medycznej.

Ponieważ kontrola obejmuje także podwykonawców i osoby na kontraktach, umowy z nimi powinny zobowiązywać do udostępnienia dokumentów i udziału w czynnościach kontrolnych, a kwalifikacje każdej osoby z harmonogramu powinny być udokumentowane w aktach podmiotu. Wezwanie do wyjaśnień w trybie czynności sprawdzających wymaga tej samej staranności co wyjaśnienia w toku kontroli, bo na jego podstawie Fundusz może zastosować sankcje bez kontroli.

Kiedy skorzystać z pomocy prawnika?

Pomoc prawnika przydaje się zwłaszcza przy odpowiedzi na wezwanie w trybie czynności sprawdzających, przy ocenie, czy kontrola nie narusza limitów uzasadniających sprzeciw, oraz przy redakcji zastrzeżeń do wystąpienia pokontrolnego, na które przysługuje 14 dni. Przegląd zgodności przed kontrolą pozwala usunąć rozbieżności, zanim staną się podstawą kary, a jego zakres dla szpitali, przychodni i centrów medycznych opisuje strona obsługa prawna podmiotów leczniczych. Przy zmianie właściciela placówki historię kontroli NFZ i nałożonych kar ocenia się w ramach due diligence podmiotu leczniczego.

W razie pytań dotyczących kontroli NFZ w podmiocie leczniczym zapraszam do kontaktu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy NFZ może przeprowadzić kontrolę bez zapowiedzi?

Tak, gdy jest to uzasadnione bezpośrednim zagrożeniem życia lub zdrowia, niezbędne dla przeciwdziałania przestępstwu lub wykroczeniu albo ograniczeniom dostępności świadczeń (art. 61v ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej). Przy kontroli warunków realizacji świadczeń gwarantowanych oraz recept zawiadomienie można doręczyć najpóźniej w chwili rozpoczęcia kontroli (art. 61g ust. 1).

Ile czasu jest na zastrzeżenia do wystąpienia pokontrolnego NFZ?

Kierownik podmiotu ma 14 dni od doręczenia wystąpienia pokontrolnego. Zastrzeżenia wnosi się do Prezesa Funduszu za pośrednictwem komórki, która przeprowadziła kontrolę, a Prezes rozpatruje je w ciągu 14 dni (art. 61t ust. 1 i 3).

Jaka jest maksymalna kara umowna po kontroli NFZ?

Pojedyncze naruszenie jest zagrożone karą do 2% albo do 1% kwoty zobowiązania w okresie rozliczeniowym, a łączna suma kar nie może przekroczyć 4% tej kwoty (§ 30 ust. 1-3 ogólnych warunków umów). Odrębnie Fundusz może żądać zwrotu nienależnie wypłaconych środków (§ 28).

Czy można wnieść sprzeciw wobec kontroli NFZ?

Tak, ale sprzeciw dotyczy nie zasadności kontroli, lecz przekroczenia rocznego limitu czasu kontroli, prowadzenia dwóch kontroli naraz albo ponownej kontroli tego samego zakresu. Wnosi się go z uzasadnieniem w terminie 2 dni roboczych i nie wstrzymuje on czynności kontrolnych (art. 61d ust. 6-8).

Czy kontroler NFZ może przeglądać dokumentację medyczną pacjentów?

Tak, kontroler bada dokumentację medyczną w zakresie kontroli, a jej ocenę przeprowadza osoba z wykształceniem medycznym lub wykonująca zawód medyczny, przy ocenie leczenia odpowiadająca zakresowi dokumentacji (art. 61j ust. 1-3 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej).

Powiązane zagadnienia


Stan prawny na dzień 12 listopada 2026 r. Opracowanie: adw. dr Wojciech Rożdżeński, adwokat i doktor nauk prawnych, partner w kancelarii MBSK, specjalizacja prawo medyczne i farmaceutyczne.

adw. dr Wojciech Rożdżeński

Adwokat. Doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Cywilnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Zastępca redaktora naczelnego „Przeglądu Prawa Medycznego”.

Ostatnia aktualizacja: 17.11.2026 r.Wszystkie teksty