Rzecznik Praw Pacjenta może decyzją nakazać placówce zaniechanie praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów, a jeżeli nakazane działania nie zostaną podjęte w terminie, nakłada karę pieniężną do 500 000 zł. Postępowanie toczy się według rozdziałów 13 i 14 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. 2024 poz. 581 ze zm.), zwanej dalej ustawą, a w sprawach w nich nieuregulowanych według Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 65).
Prowadzenie takich postępowań należy do ustawowych zadań Rzecznika (art. 47 ust. 1 pkt 1). Wpis opisuje je z perspektywy kierownika podmiotu, wobec którego postępowanie wszczęto. Kontrole pozostałych organów omawiają wpisy o kontroli NFZ w podmiocie leczniczym, kontroli sanepidu i wycieku danych w placówce medycznej.
Czym jest praktyka naruszająca zbiorowe prawa pacjentów?
Za praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów ustawa uznaje bezprawne zorganizowane działania lub zaniechania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych, które mają na celu pozbawienie pacjentów praw albo ich ograniczenie, w szczególności podejmowane dla osiągnięcia korzyści majątkowej (art. 59 ust. 1 pkt 1). Ten sam przepis zastrzega, że zbiorowym prawem pacjentów nie jest suma praw indywidualnych, a stosowanie takich praktyk jest zakazane (art. 59 ust. 1 i 2).
Z tej konstrukcji można wyprowadzić, że przedmiotem postępowania jest sposób działania placówki, a nie pojedyncze zdarzenie z udziałem jednego pacjenta. Źródłem zorganizowanego działania może być dokument albo ustawienie, które obowiązuje wobec wszystkich pacjentów: regulamin organizacyjny, procedura rejestracji, wzór formularza zgody, o którym mowa we wpisie o zgodzie pacjenta na świadczenie, albo zasady udostępniania dokumentacji, omówione we wpisie o dokumentacji medycznej. Ochrona zbiorowych praw pacjentów nie wyłącza ochrony z innych ustaw, w szczególności z przepisów o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, o ochronie konkurencji i konsumentów oraz o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (art. 59 ust. 3), więc ten sam sposób działania może stać się przedmiotem postępowań przed więcej niż jednym organem.
Czym różni się postępowanie w sprawie praktyk od skargi pacjenta?
Ustawa przewiduje dwa odrębne tryby, a skarga pojedynczego pacjenta prowadzi do postępowania wyjaśniającego, które Rzecznik wszczyna, gdy poweźmie wiadomość co najmniej uprawdopodobniającą naruszenie praw pacjenta, albo z własnej inicjatywy, a wniosek jest wolny od opłat (art. 50 ust. 1-3). W tym postępowaniu Rzecznik może zbadać sprawę na miejscu, nawet bez uprzedzenia, oraz żądać od podmiotu udzielającego świadczeń wyjaśnień i dostępu do dokumentów (art. 52 ust. 2 pkt 1 i 1a). Gdy stwierdzi naruszenie, może skierować do placówki wystąpienie, na które trzeba odpowiedzieć niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni, a jeżeli Rzecznik nie podziela stanowiska placówki, może zwrócić się do organu nadrzędnego (art. 53 ust. 1 pkt 2 i ust. 5).
Postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów kończy się natomiast decyzją administracyjną, która może nakazać zaniechanie praktyki i wyznaczyć terminy, a za ich niedotrzymanie Rzecznik nakłada odrębną decyzją karę pieniężną. Stroną tego postępowania jest podmiot, wobec którego je wszczęto, oraz każdy, kto wnosi o wydanie decyzji, a do takiego wniosku stosuje się te same wymagania co do skargi w trybie wyjaśniającym (art. 60). Wniosek o uznanie praktyki może więc złożyć każdy, w tym pacjent albo organizacja pacjentów.
Jak przebiega postępowanie przed Rzecznikiem Praw Pacjenta?
Rzecznik wszczyna postępowanie postanowieniem i zawiadamia o tym strony (art. 62). Wszczęcia odmawia w drodze decyzji, jeżeli działanie lub zaniechanie w sposób oczywisty nie spełnia przesłanek praktyki albo wnoszący nie uprawdopodobnił pozbawienia pacjentów praw lub ich ograniczenia, a może odmówić także wtedy, gdy uzna to za uzasadnione (art. 63 ust. 1 i 2). Postępowania nie wszczyna się, jeżeli od końca roku, w którym zaprzestano stosowania praktyki, upłynął rok (art. 67).
W toku postępowania Rzecznik może żądać przedstawienia dokumentów i wszelkich informacji o okolicznościach stosowania praktyk, co do których istnieje uzasadnione podejrzenie, w terminie nie dłuższym niż 30 dni od otrzymania żądania (art. 61 ust. 1). Żądanie wskazuje zakres i cel, termin oraz pouczenie o sankcjach (art. 61 ust. 2), a nieprzekazanie dokumentów i informacji zagrożone jest karą pieniężną do 50 000 zł (art. 69). Niezależnie od żądania placówka może z własnej inicjatywy składać na piśmie wyjaśnienia dotyczące istotnych okoliczności sprawy (art. 61 ust. 3).
Ponieważ w zakresie nieuregulowanym stosuje się Kodeks postępowania administracyjnego, placówce jako stronie przysługuje czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji możliwość wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów (art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 65 ustawy), chyba że załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo grożącą niepowetowaną szkodę materialną (art. 10 § 2 k.p.a.). To ostatnia okazja, by odnieść się do materiału przed decyzją, od której nie przysługuje odwołanie.
Jaką decyzję może wydać Rzecznik?
Uznając praktykę za naruszającą zbiorowe prawa pacjentów, Rzecznik nakazuje jej zaniechanie albo wskazuje działania niezbędne do usunięcia skutków naruszenia i wyznacza terminy ich podjęcia, a decyzji nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności (art. 64 ust. 1). W decyzji może też nałożyć obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji tych działań (art. 64 ust. 2).
Jeżeli placówka zaprzestała stosowania praktyki przed wydaniem decyzji, Rzecznik nie wydaje decyzji z nakazem, lecz decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe prawa pacjentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania, a ciężar udowodnienia zaprzestania spoczywa na placówce (art. 64 ust. 3-5). Skoro kara z art. 68 dotyczy niepodjęcia działań określonych w decyzji z art. 64 ust. 1, zmiana praktyki przeprowadzona i udokumentowana w toku postępowania zamyka drogę do decyzji nakazowej i do kary za jej niewykonanie, choć samego uznania praktyki nie wyklucza.
Jak zaskarżyć decyzję Rzecznika Praw Pacjenta?
Decyzje Rzecznika są ostateczne (art. 65), więc nie przysługuje od nich odwołanie, a środkiem zaskarżenia jest skarga do sądu administracyjnego, który rozpatruje ją niezwłocznie (art. 66). Skargę wnosi się w terminie 30 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem Rzecznika (art. 53 § 1 i art. 54 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. 2026 poz. 143 ze zm.).
Wniesienie skargi nie wstrzymuje wykonania decyzji (art. 61 § 1 p.p.s.a.), a decyzji nakazowej Rzecznik obowiązkowo nadaje rygor natychmiastowej wykonalności (art. 64 ust. 1), więc terminy wyznaczone w decyzji biegną mimo sporu przed sądem. Skarżący może wnieść o wstrzymanie wykonania decyzji, także w samej skardze, a sąd orzeka o tym po przekazaniu mu skargi, jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków (art. 61 § 3 p.p.s.a.). Dopóki wykonanie decyzji nie zostanie wstrzymane, placówka, która nie podejmie nakazanych działań w terminie, naraża się na karę z art. 68.
Jaka kara grozi placówce za niewykonanie decyzji Rzecznika?
Rzecznik nakłada na podmiot udzielający świadczeń, w drodze decyzji, karę pieniężną do 500 000 zł, jeżeli działania określone w decyzji z art. 64 ust. 1 nie zostały podjęte w terminie w niej wskazanym (art. 68). Ustalając jej wysokość, uwzględnia w szczególności okres, stopień i okoliczności naruszenia oraz uprzednie naruszenia ustawy (art. 70). Kary stanowią dochód budżetu państwa i podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 71 ust. 1 i 2).
| Naruszenie | Kara pieniężna | Podstawa |
|---|---|---|
| niepodjęcie w terminie działań nakazanych w decyzji z art. 64 ust. 1 | do 500 000 zł | art. 68 |
| nieprzekazanie na żądanie Rzecznika dokumentów i informacji | do 50 000 zł | art. 69 w zw. z art. 61 |
Obie kary Rzecznik nakłada w drodze decyzji, a przy ustalaniu ich wysokości uwzględnia te same kryteria z art. 70.
Jak przygotować placówkę na postępowanie Rzecznika?
Pierwszym ryzykiem jest termin z żądania z art. 61, ponieważ nieprzekazanie dokumentów jest samodzielną podstawą kary do 50 000 zł, niezależną od wyniku postępowania. Odpowiedź powinna obejmować pełny zakres wskazany w żądaniu, a jeżeli zebranie dokumentów wymaga więcej czasu, placówka powinna to wyjaśnić Rzecznikowi przed upływem terminu, pamiętając, że ustawa nie dopuszcza terminu dłuższego niż 30 dni od otrzymania żądania (art. 61 ust. 1). Pisemne wyjaśnienia z art. 61 ust. 3 pozwalają przedstawić kontekst organizacyjny, zanim Rzecznik oceni zebrany materiał.
Równolegle warto ustalić, który dokument albo które ustawienie jest źródłem zarzucanego działania, i ocenić, czy można je zmienić od razu. Jeżeli placówka zaprzestaje praktyki w toku postępowania, powinna zachować dowód daty i zakresu zmiany, na przykład zarządzenie kierownika, nową wersję regulaminu albo procedury i potwierdzenie przeszkolenia personelu, bo ciężar udowodnienia zaprzestania spoczywa na niej (art. 64 ust. 5). Po doręczeniu decyzji nakazowej plan działań trzeba ułożyć według terminów z decyzji, a nie według terminu skargi, z uwzględnieniem obowiązku informowania Rzecznika o realizacji, jeżeli decyzja go nakłada.
Kiedy skorzystać z pomocy prawnika?
Pomoc prawnika przydaje się przy odpowiedzi na żądanie z art. 61, przy ocenie, czy zarzucane działanie spełnia przesłanki praktyki z art. 59, przy wyborze między zmianą praktyki w toku postępowania a sporem o jej kwalifikację oraz przy skardze do sądu administracyjnego wraz z wnioskiem o wstrzymanie wykonania decyzji. Przegląd regulaminów, procedur i wzorów dokumentów przed postępowaniem pozwala usunąć źródło ryzyka, zanim stanie się przedmiotem decyzji, a jego zakres opisuje strona obsługa prawna podmiotów leczniczych. Przy zmianie właściciela placówki postępowania przed Rzecznikiem i ich skutki ocenia się w ramach due diligence podmiotu leczniczego.
W razie pytań dotyczących postępowania Rzecznika Praw Pacjenta zapraszam do kontaktu.
Najczęściej zadawane pytania
Postępowanie dotyczy zorganizowanych działań lub zaniechań placówki, a suma praw indywidualnych nie jest zbiorowym prawem pacjentów (art. 59 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). Pojedyncza skarga prowadzi co do zasady do postępowania wyjaśniającego (art. 50), ale można też wnieść o wydanie decyzji o uznaniu praktyki (art. 60), a Rzecznik odmawia wszczęcia postępowania, jeżeli wnoszący nie uprawdopodobnił, że sposób działania placówki pozbawia pacjentów praw lub je ogranicza (art. 63 ust. 1).
Termin wskazuje żądanie Rzecznika i nie może przekraczać 30 dni od jego otrzymania (art. 61 ust. 1). Nieprzekazanie dokumentów i informacji zagrożone jest karą do 50 000 zł (art. 69).
Nie, decyzje Rzecznika są ostateczne, a przysługuje na nie skarga do sądu administracyjnego (art. 65 i 66). Wnosi się ją w terminie 30 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem Rzecznika (art. 53 § 1 i art. 54 § 1 p.p.s.a.).
Za niepodjęcie w terminie działań nakazanych w decyzji o uznaniu praktyki Rzecznik nakłada karę do 500 000 zł (art. 68), a za nieprzekazanie żądanych dokumentów i informacji karę do 50 000 zł (art. 69).
Jeżeli placówka zaprzestała stosowania praktyki, Rzecznik nie wydaje decyzji nakazującej jej zaniechanie, lecz decyzję uznającą praktykę i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania (art. 64 ust. 3 i 4). Zaprzestanie musi wykazać placówka (art. 64 ust. 5).
Powiązane zagadnienia
- Skargi pacjentów w placówce medycznej
- Otwarcie nowej placówki medycznej
- Odpowiedzialność placówki medycznej za błąd personelu
- Umowa kontraktowa lekarza
- Kontrola NFZ w podmiocie leczniczym
- Kontrola sanepidu w placówce medycznej
- Wyciek danych w placówce medycznej
- Zgoda pacjenta na świadczenie
- Dokumentacja medyczna – jakie wymogi musi spełniać
- Obsługa prawna podmiotów leczniczych
- Due diligence podmiotu leczniczego
Stan prawny na dzień 17 listopada 2026 r. Opracowanie: adw. dr Wojciech Rożdżeński, adwokat i doktor nauk prawnych, partner w kancelarii MBSK, specjalizacja prawo medyczne i farmaceutyczne.