Placówka, która ma umowę z Narodowym Funduszem Zdrowia (NFZ), nie może pobierać od świadczeniobiorcy opłat za świadczenia będące przedmiotem tej umowy. Opłatę może pobrać za świadczenia niegwarantowane, za zaświadczenia wydawane na życzenie, niezwiązane z leczeniem ani z celami wskazanymi w ustawie, i w przypadkach, w których odpłatność przewiduje ustawa, przy czym wysokość opłat musi wynikać z regulaminu organizacyjnego i być podana do wiadomości pacjentów.
Zasady te wynikają z ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1461 ze zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniach, z ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz.U. 2026 poz. 156 ze zm.) oraz z rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej (t.j. Dz.U. 2026 poz. 712 ze zm.), zwanego dalej ogólnymi warunkami umów, które za pobieranie nienależnych opłat przewiduje, jeżeli umowa zastrzega kary umowne, karę do 2% kwoty zobowiązania za każde stwierdzone naruszenie. Wpis dotyczy etapu realizacji umowy; jej zawarcie omawia wpis o umowach z NFZ i kontraktowaniu świadczeń.
Za co placówka z umową z NFZ nie może pobrać opłaty?
Świadczeniobiorcy przysługują świadczenia gwarantowane między innymi z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, leczenia szpitalnego, rehabilitacji leczniczej i leczenia stomatologicznego (art. 15 ust. 2 ustawy o świadczeniach), a świadczeniem gwarantowanym jest świadczenie finansowane w całości lub współfinansowane ze środków publicznych na zasadach i w zakresie określonych w ustawie (art. 5 pkt 35). Podstawą udzielania tych świadczeń jest co do zasady umowa zawarta przez świadczeniodawcę z Funduszem (art. 132 ust. 1), a wykazy świadczeń gwarantowanych w poszczególnych zakresach, wraz z warunkami realizacji, a dla niektórych świadczeń także z poziomem lub sposobem finansowania, określa Minister Zdrowia w rozporządzeniach (art. 31d).
Ogólne warunki umów nazywają pobranie opłaty za świadczenie objęte umową wprost: kara umowna dotyczy „pobierania nienależnych opłat od świadczeniobiorcy lub osoby uprawnionej do świadczeń na podstawie przepisów o koordynacji za świadczenia będące przedmiotem umowy” (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. c). Ten sam przepis wymienia obok siebie obciążanie pacjenta kosztami leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych w przypadkach, w których ustawa zapewnia je bezpłatnie (lit. a), oraz nieuzasadnioną odmowę udzielenia świadczenia (lit. d).
Zakaz obejmuje także elementy świadczenia, które bywają wydzielane jako „dopłata”. Świadczeniodawca zapewnia udzielanie świadczeń w sposób kompleksowy, obejmujący wykonanie niezbędnych badań, w tym laboratoryjnych i diagnostyki obrazowej, oraz procedur medycznych związanych z udzielaniem tych świadczeń (§ 8 ust. 1 ogólnych warunków umów), a przy zabiegach leczniczych, pielęgnacyjnych, diagnostycznych i rehabilitacyjnych pacjent otrzymuje bezpłatnie leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyroby medyczne, jeżeli są konieczne do wykonania świadczenia (art. 35 ust. 1 ustawy o świadczeniach).
Kiedy pobranie opłaty od pacjenta jest dozwolone?
Ustawa o świadczeniach wyłącza z uprawnień świadczeniobiorcy świadczenia opieki zdrowotnej niezakwalifikowane jako gwarantowane oraz orzeczenia i zaświadczenia lekarskie wydawane na życzenie pacjenta, jeżeli nie są związane z dalszym leczeniem, rehabilitacją, niezdolnością do pracy, kontynuowaniem nauki ani z celami wymienionymi w przepisie, takimi jak pomoc społeczna czy orzecznictwo o niepełnosprawności (art. 16 ust. 1). Za te świadczenia placówka może pobierać opłatę także od pacjenta, który w tej samej placówce leczy się w ramach umowy z NFZ.
Zestawienie poniżej obejmuje także opłaty, które przewiduje sama ustawa o świadczeniach, oraz przypadki, w których opłata jest niedopuszczalna.
| Sytuacja | Opłata od pacjenta | Podstawa |
|---|---|---|
| świadczenie niegwarantowane | dopuszczalna | art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach |
| zaświadczenie lub orzeczenie na życzenie, bez związku z leczeniem i celami z przepisu | dopuszczalna | art. 16 ust. 1 pkt 1 i 1a |
| zakład opiekuńczo-leczniczy, pielęgnacyjno-opiekuńczy, rehabilitacja całodobowa | koszty wyżywienia i zakwaterowania, ustalane według przepisu | art. 18 ust. 1 |
| leczenie uzdrowiskowe | koszty przejazdu i częściowa odpłatność za wyżywienie i zakwaterowanie, z wyjątkami dla dzieci i młodzieży (art. 33 ust. 4) | art. 33 ust. 3 |
| wyrób medyczny na zamówienie przy świadczeniu w szpitalu | udział własny w limicie finansowania według wykazu wyrobów (przy protezach i ortezach na zamówienie 0%, przy części innych wyrobów 10% albo 30%; art. 38 ust. 4 ustawy o refundacji) | art. 35 ust. 2 |
| świadczenie objęte umową z NFZ, w tym niezbędne badania, leki i wyroby | niedopuszczalna | § 8 ust. 1 i § 30 ust. 1 pkt 1 lit. a i c ogólnych warunków umów, art. 35 ust. 1 ustawy o świadczeniach |
Świadczenie udzielone w stanie nagłym albo gdy stan zdrowia pacjenta uniemożliwia złożenie oświadczenia, bez potwierdzenia prawa do świadczeń, rodzi po stronie pacjenta obowiązek przedstawienia dokumentu albo złożenia oświadczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia udzielania świadczenia, a w oddziale szpitalnym 7 dni od jego zakończenia, „pod rygorem obciążenia tej osoby kosztami udzielonych jej świadczeń” (art. 50 ust. 11 ustawy o świadczeniach).
W samodzielnym publicznym zakładzie opieki zdrowotnej i innym podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą ustawa stanowi, że świadczenia finansowane ze środków publicznych udziela się ubezpieczonym i innym osobom uprawnionym do tych świadczeń na podstawie odrębnych przepisów nieodpłatnie, za częściową odpłatnością lub całkowitą odpłatnością (art. 44 ustawy o działalności leczniczej), a wysokość opłat za świadczenia udzielane pozostałym osobom ustala kierownik, uwzględniając rzeczywiste koszty udzielenia świadczenia (art. 45).
Czy lekarz może w tej samej placówce przyjmować pacjentów NFZ i prywatnie?
Może, ale co do zasady poza godzinami, które harmonogram przypisuje mu do świadczeń z umowy. Harmonogram, stanowiący załącznik do umowy z Funduszem, wskazuje personel udzielający świadczeń wraz z czasem jego pracy (§ 1 pkt 2 ogólnych warunków umów), świadczenia udziela się osobiście i zgodnie z tym harmonogramem (§ 6 ust. 1), a zmiany dotyczące osób zgłasza się Funduszowi najpóźniej w dniu poprzedzającym ich powstanie, a w przypadkach losowych niezwłocznie po zdarzeniu (§ 6 ust. 2). Świadczeniodawca udziela świadczeń przez cały okres obowiązywania umowy, zgodnie z harmonogramem oraz planem rzeczowo-finansowym (§ 9 ust. 1).
Z tych przepisów wynika, że czas wyznaczony w harmonogramie jest przeznaczony na świadczenia z umowy, więc przyjmowanie w tym czasie pacjentów odpłatnie naraża placówkę na zarzut nienależytego wykonania umowy. Skoro osobom z harmonogramu ogólne warunki umów zakazują udzielania w czasie wyznaczonym do udzielania świadczeń jednocześnie świadczeń nawet w innym podmiocie wykonującym działalność leczniczą albo w innym zakładzie leczniczym tego samego podmiotu, jeżeli umowa nie stanowi inaczej (§ 6 ust. 4), tym bardziej nie mogą one w tym czasie przyjmować pacjentów płatnych w tym samym gabinecie. Wizyta prywatna w godzinach kontraktowych oznacza nieudzielanie w tym czasie świadczeń z umowy, co jest podstawą kary umownej do 1% kwoty zobowiązania (§ 30 ust. 1 pkt 2 lit. a), a gdy za taką wizytę płaci pacjent uprawniony do świadczeń, opłata może zostać zakwalifikowana jako nienależna (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. c).
Godziny kontraktowe i prywatne trzeba zatem rozdzielić w harmonogramie zgłoszonym Funduszowi i w grafiku placówki, a rejestracja powinna prowadzić odrębne terminarze, w których pacjent uprawniony do świadczeń wybiera wizytę płatną świadomie, a nie dlatego, że termin w ramach umowy nie został mu zaproponowany. Postanowienia o harmonogramie w umowie z samym lekarzem omawia wpis o umowie kontraktowej lekarza.
Kiedy „dopłata” jest nienależną opłatą?
O dopuszczalności dopłaty przesądza to, czy świadczenie, za które placówka pobiera opłatę, jest elementem świadczenia gwarantowanego udzielanego w ramach umowy, czy odrębnym świadczeniem niegwarantowanym. Opłata za badanie, procedurę, lek albo wyrób niezbędny do wykonania świadczenia objętego umową pozostaje w sprzeczności z § 8 ust. 1 ogólnych warunków umów, a w zakresie leków i wyrobów także z art. 35 ust. 1 ustawy o świadczeniach, niezależnie od nazwy, pod jaką figuruje w cenniku.
Świadczenie niegwarantowane może natomiast zostać udzielone odpłatnie w trakcie tej samej wizyty (art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach), o ile pacjent je wybiera i nie jest ono warunkiem udzielenia świadczenia z umowy. Uzależnienie świadczenia kontraktowanego od zakupu świadczenia płatnego, na przykład zapisanie na wizytę w ramach umowy dopiero po opłaceniu badania, może zostać ocenione jako nienależna opłata albo nieuzasadniona odmowa udzielenia świadczenia (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. c i d). O tym, co w danym zakresie jest świadczeniem gwarantowanym, rozstrzyga wykaz świadczeń gwarantowanych z rozporządzenia wydanego na podstawie art. 31d ustawy o świadczeniach.
Co musi zawierać cennik i jak informować pacjentów?
Regulamin organizacyjny określa między innymi organizację procesu udzielania świadczeń zdrowotnych w przypadku pobierania opłat oraz wysokość opłat za świadczenia, które zgodnie z przepisami mogą być udzielane za częściową albo całkowitą odpłatnością (art. 24 ust. 1 pkt 10 i 12 ustawy o działalności leczniczej). Aktualną wysokość tych opłat podaje się do wiadomości pacjentów przez wywieszenie w widoczny sposób w miejscu udzielania świadczeń, na stronie internetowej podmiotu i w Biuletynie Informacji Publicznej, jeżeli podmiot jest obowiązany do jego prowadzenia (art. 24 ust. 2), a placówka udzielająca wyłącznie ambulatoryjnych świadczeń na odległość umieszcza je na stronie internetowej, a jeżeli jest obowiązana do prowadzenia Biuletynu, także w nim (art. 24 ust. 2a). Pozostałe elementy regulaminu omawia wpis o regulaminie organizacyjnym podmiotu leczniczego.
Za świadczenie udzielone odpłatnie placówka wystawia rachunek, w którym na wniosek pacjenta wyszczególnia zrealizowane procedury diagnostyczne i terapeutyczne; rachunek powinien być zgodny z aktualną wysokością opłat podaną do wiadomości pacjentów, a opłat nie wolno różnicować w zależności od obywatelstwa lub państwa zamieszkania pacjenta (art. 24a ustawy o działalności leczniczej). Pacjent ma ponadto prawo do informacji o rodzaju i zakresie świadczeń udzielanych przez podmiot (art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, t.j. Dz.U. 2024 poz. 581 ze zm.).
Z umowy z NFZ wynikają dodatkowe obowiązki informacyjne, dzięki którym pacjent może odróżnić świadczenia z umowy od płatnych. Świadczeniodawca podaje w miejscu udzielania świadczeń godziny i miejsca udzielania świadczeń w poszczególnych zakresach (§ 11 ust. 1 ogólnych warunków umów), w ambulatorium także imiona i nazwiska osób udzielających świadczeń oraz godziny i miejsca ich udzielania, a ponadto zasady zapisów na porady i wizyty (§ 11 ust. 4 pkt 1 i 3). Gdy w tym samym budynku działają podmioty bez umowy z Funduszem, znak graficzny Funduszu umieszcza się tak, aby jednoznacznie wskazywał, który podmiot udziela świadczeń na podstawie umowy (§ 11 ust. 3). Granice, w których cennik pozostaje informacją, a staje się reklamą, omawia wpis o reklamie usług medycznych.
Jakie sankcje grożą za nienależne opłaty?
Jeżeli umowa zastrzega kary umowne, ogólne warunki umów przewidują za naruszenia z przyczyn leżących po stronie świadczeniodawcy karę do 2% kwoty zobowiązania za każde stwierdzone pobranie nienależnej opłaty, obciążenie pacjenta kosztami leków i wyrobów zapewnianych bezpłatnie oraz nieuzasadnioną odmowę udzielenia świadczenia (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. a, c i d). Za nieudzielanie świadczeń w czasie lub miejscu ustalonym w umowie kara wynosi do 1% kwoty zobowiązania (pkt 2 lit. a), a do 1% także za każdy rodzaj naruszenia polegającego na niepodaniu pacjentom zasad rejestracji i organizacji udzielania świadczeń albo na nieumieszczeniu wymaganych oznaczeń (pkt 3 lit. e i f). Podstawą kary jest kwota zobowiązania w okresie rozliczeniowym, którego dotyczą naruszenia, a łączna wysokość kar nie może przekroczyć 4% tej kwoty (§ 30 ust. 2 i 3); w umowie o świadczenia podstawowej opieki zdrowotnej, poza nocną i świąteczną opieką, maksymalna kara odnosi się do kwoty wypłaconej świadczeniodawcy za ten okres (§ 30 ust. 4). Przebieg kontroli, w której Fundusz ustala naruszenia, oraz pełny katalog kar omawia wpis o kontroli NFZ w podmiocie leczniczym.
Niezależnie od umowy z Funduszem bezprawne zorganizowane działania lub zaniechania podmiotu udzielającego świadczeń, mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ich ograniczenie, w szczególności podejmowane w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, stanowią praktykę naruszającą zbiorowe prawa pacjentów (art. 59 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta). Według komunikatu Rzecznika Praw Pacjenta z 14 października 2026 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 6 października 2026 r. oddalił skargę kasacyjną podmiotu, który na podstawie odrębnych umów pobierał od bliskich pacjentów zakładu opiekuńczo-leczniczego comiesięczne opłaty za pobyt, wyżywienie i zakwaterowanie, i podzielił ocenę Rzecznika, że praktyka naruszała art. 18 ust. 1 ustawy o świadczeniach. Według komunikatu Rzecznika Praw Pacjenta z 14 października 2026 r. sąd uznał umowy z bliskimi za próbę obejścia tego przepisu, a nazwanie opłat należnością za usługi dodatkowe za niewystarczające, skoro podmiot nie wykazał, za jakie usługi pobierał pieniądze. Postępowanie Rzecznika w takiej sprawie omawia wpis o postępowaniu Rzecznika Praw Pacjenta wobec placówki.
Kiedy skorzystać z pomocy prawnika?
Pomoc prawnika przydaje się zwłaszcza przy układaniu cennika i regulaminu tak, aby świadczenia płatne nie pokrywały się z zakresem umowy z NFZ, przy porządkowaniu harmonogramu i grafiku lekarzy, którzy przyjmują w placówce także prywatnie, oraz przy odpowiedzi na ustalenia kontroli Funduszu albo żądanie Rzecznika Praw Pacjenta dotyczące opłat. Przegląd cennika, regulaminu i ścieżek rejestracji wchodzi w zakres obsługi prawnej podmiotów leczniczych. W razie pytań dotyczących opłat pobieranych od pacjentów zapraszam do kontaktu.
Najczęściej zadawane pytania
Może, za świadczenia niegwarantowane i za zaświadczenia wydawane na życzenie pacjenta bez związku z leczeniem (art. 16 ust. 1 ustawy o świadczeniach), ale nie za świadczenia będące przedmiotem umowy z Funduszem, w tym za niezbędne badania, leki i wyroby (§ 8 ust. 1 i § 30 ust. 1 pkt 1 lit. a i c ogólnych warunków umów).
Wizyta w ramach podstawowej opieki zdrowotnej udzielana świadczeniobiorcy przez placówkę, która ma umowę z NFZ w tym zakresie, jest świadczeniem gwarantowanym (art. 15 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach), więc pobranie za nią opłaty jest nienależne. Płatna może być wizyta w placówce bez umowy albo świadczenie niegwarantowane.
Tak, ale co do zasady nie w tym samym czasie: godziny przypisane mu w harmonogramie są przeznaczone na świadczenia z umowy (§ 6 ust. 1 i § 9 ust. 1 ogólnych warunków umów). Przyjmowanie pacjentów płatnych w tych godzinach grozi karą umowną za nieudzielanie świadczeń w czasie ustalonym w umowie (§ 30 ust. 1 pkt 2 lit. a).
Jeżeli umowa zastrzega kary umowne, kara do 2% kwoty zobowiązania z umowy z NFZ za każde stwierdzone naruszenie, liczona od kwoty zobowiązania w okresie rozliczeniowym, którego dotyczy naruszenie, przy łącznym limicie kar 4% tej kwoty, a w umowie o podstawową opiekę zdrowotną liczona od kwoty wypłaconej (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. c i ust. 2-4 ogólnych warunków umów).
Wysokość opłat za świadczenia odpłatne ujmuje się w regulaminie organizacyjnym i podaje do wiadomości pacjentów przez wywieszenie w miejscu udzielania świadczeń, na stronie internetowej podmiotu oraz w Biuletynie Informacji Publicznej, jeżeli podmiot jest obowiązany do jego prowadzenia (art. 24 ust. 1 pkt 12 i ust. 2 ustawy o działalności leczniczej).
Powiązane zagadnienia
- Kontrola NFZ w podmiocie leczniczym
- Umowy z NFZ i kontraktowanie świadczeń
- Regulamin organizacyjny podmiotu leczniczego
- Postępowanie Rzecznika Praw Pacjenta wobec placówki
- Obsługa prawna podmiotów leczniczych
Stan prawny na dzień 17 listopada 2026 r. Opracowanie: adw. dr Wojciech Rożdżeński, adwokat i doktor nauk prawnych, partner w kancelarii MBSK, specjalizacja prawo medyczne i farmaceutyczne.