Placówka z umową z Narodowym Funduszem Zdrowia (NFZ) potwierdza prawo pacjenta do świadczeń w systemie Funduszu, w praktyce w eWUŚ. Robi to po potwierdzeniu tożsamości pacjenta, na podstawie dokumentu elektronicznego, który Fundusz sporządza według numeru PESEL, a gdy system prawa nie potwierdza, pacjent może przedstawić inny dokument albo złożyć pisemne oświadczenie, a jeżeli prawa w rzeczywistości nie miał, koszt świadczenia udzielonego zgodnie z warunkami umowy co do zasady ponosi on, a nie placówka.
Zasady te wynikają z ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1461 ze zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniach, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 maja 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 791), która od 17 czerwca 2026 r. uchyliła przepisy o karcie ubezpieczenia zdrowotnego. Obowiązki placówki w rozliczeniu z Funduszem określa ponadto rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej (t.j. Dz.U. 2026 poz. 712 ze zm.), zwane dalej ogólnymi warunkami umów. Wpis dotyczy realizacji umowy z Funduszem; jej zawarcie omawia wpis o umowach z NFZ i kontraktowaniu świadczeń.
Kto ma prawo do świadczeń finansowanych przez NFZ?
Prawo do świadczeń finansowanych ze środków publicznych mają przede wszystkim osoby objęte obowiązkowym albo dobrowolnym ubezpieczeniem zdrowotnym, a obok nich osoby nieubezpieczone, które mają miejsce zamieszkania w Polsce, polskie obywatelstwo albo jeden ze statusów wymienionych w ustawie, spełniają kryterium dochodowe z ustawy o pomocy społecznej i wobec których nie stwierdzono okoliczności z art. 12 tej ustawy (art. 2 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach). Niezależnie od ubezpieczenia prawo do świadczeń mają także, na warunkach określonych w ustawie, osoby, które nie ukończyły 18 lat, oraz kobiety w okresie ciąży, porodu i połogu (art. 2 ust. 1 pkt 3 i 4). Osoby z drugiej grupy korzysta ze świadczeń na podstawie decyzji wójta, burmistrza albo prezydenta gminy właściwej ze względu na miejsce zamieszkania i przedstawia ją w placówce (art. 50 ust. 1 i art. 54 ust. 1).
Pojęcie „pacjenta nieubezpieczonego” jest więc w praktyce rejestracji szersze niż brak ubezpieczenia. Obejmuje także osobę, która podlega ubezpieczeniu, ale nie została do niego zgłoszona, osobę, której prawa system nie potwierdza z innych przyczyn, oraz osobę uprawnioną na podstawie przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, która korzysta z dokumentu wydanego przez zagraniczną instytucję właściwą albo z poświadczenia wydanego przez Fundusz (art. 52 ust. 1 i art. 53 ust. 1).
Jak placówka potwierdza prawo pacjenta do świadczeń?
Świadczeniobiorca uzyskuje dostęp do świadczeń po spełnieniu łącznie dwóch warunków: potwierdza swoją tożsamość dowodem osobistym, paszportem, prawem jazdy, dokumentem mObywatel albo, jeżeli nie ukończył 18 lat, legitymacją szkolną, a świadczeniodawca uzyskuje potwierdzenie jego prawa do świadczeń w dokumencie elektronicznym sporządzonym przez Fundusz (art. 50 ust. 2 ustawy o świadczeniach). Dokument ten Fundusz sporządza na podstawie numeru PESEL i przesyła środkami komunikacji elektronicznej, a zawiera on imię, nazwisko, PESEL i informację o prawie do świadczeń według stanu na dzień jego sporządzenia (art. 50 ust. 3 i 5).
Dziecko do ukończenia trzeciego miesiąca życia, które nie ma numeru PESEL, weryfikuje się na podstawie numeru PESEL osoby obowiązanej do zgłoszenia go do ubezpieczenia zdrowotnego (art. 50 ust. 14). Przy świadczeniach udzielanych na odległość placówka może potwierdzić tożsamość na podstawie danych przekazanych przez pacjenta za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub systemu łączności, a jeżeli prawa do świadczeń nie potwierdzono w systemie Funduszu ani dokumentem, pacjent może przez ten system złożyć oświadczenie o prawie do świadczeń (art. 50 ust. 2a). Potwierdzenie tożsamości i złożenie oświadczenia może też nastąpić przez elektroniczne konto pacjenta, jeżeli konto utworzono po potwierdzeniu tożsamości osobiście albo w trybie art. 20a ust. 1 pkt 1 ustawy o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (art. 50 ust. 2b).
Od 17 czerwca 2026 r. ustawa nie przewiduje już karty ubezpieczenia zdrowotnego jako dokumentu, który ubezpieczony ma obowiązek przedstawić (uchylony art. 49 i art. 50 ust. 1 pkt 1). W art. 50 ust. 1 pozostał wyłącznie przepis, który każe świadczeniobiorcy innemu niż ubezpieczony przedstawić decyzję gminy, a osoby uprawnione na podstawie przepisów o koordynacji posługują się poświadczeniem Funduszu albo dokumentem instytucji zagranicznej (art. 53 ust. 1); każdy świadczeniobiorca może jednak uzyskać dostęp do świadczeń po potwierdzeniu tożsamości i potwierdzeniu prawa w systemie Funduszu (art. 50 ust. 2).
Co zrobić, gdy eWUŚ nie potwierdza prawa pacjenta?
W razie niepotwierdzenia prawa w ten sposób pacjent, po okazaniu dokumentu tożsamości, może przedstawić inny dokument potwierdzający prawo do świadczeń, a jeżeli takiego dokumentu nie ma, złożyć pisemne oświadczenie o przysługującym mu prawie do świadczeń (art. 50 ust. 6 ustawy o świadczeniach). Oświadczenie musi zawierać klauzulę: „Posiadam prawo do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.” (art. 50 ust. 7), a ponadto imię i nazwisko, adres zamieszkania, podstawę prawa do świadczeń, numer PESEL, a u osoby bez numeru PESEL dane wskazane w art. 188 ust. 4 pkt 9 ustawy, oraz wskazanie dokumentu, na podstawie którego placówka potwierdziła tożsamość pacjenta (art. 50 ust. 8).
Placówka potwierdza podpisem na oświadczeniu dane identyfikujące dokument tożsamości (art. 50 ust. 8 zdanie drugie). Za małoletniego i osobę bez pełnej zdolności do czynności prawnych oświadczenie składa przedstawiciel ustawowy albo opiekun prawny lub faktyczny (art. 50 ust. 9), a wzory oświadczeń określa rozporządzenie Ministra Zdrowia (art. 50 ust. 10). Przy świadczeniach stacjonarnych i całodobowych oświadczenie obejmuje okres od rozpoczęcia do zakończenia świadczenia, nie dłużej jednak niż do końca miesiąca następującego po miesiącu rozpoczęcia, a przy dłuższym pobycie pacjent składa kolejne oświadczenie, najwyżej na jeden miesiąc (art. 50 ust. 7a).
Oświadczenie zastępuje z mocy ustawy potwierdzenie w systemie, dlatego odmowa przyjęcia pacjenta, który je złożył, może zostać oceniona jako nieuzasadniona odmowa udzielenia świadczenia, za którą ogólne warunki umów przewidują, jeżeli umowa zastrzega kary umowne, a naruszenie nastąpiło z przyczyn leżących po stronie placówki, karę do 2% kwoty zobowiązania za każde stwierdzone naruszenie (§ 30 ust. 1 pkt 1 lit. d ogólnych warunków umów).
Co, gdy pacjent jest w stanie nagłym?
W stanie nagłym albo gdy ze względu na stan zdrowia pacjent nie może złożyć oświadczenia, świadczenie zostaje udzielone pomimo braku potwierdzenia prawa do świadczeń (art. 50 ust. 11 ustawy o świadczeniach). Pacjent jest wtedy obowiązany przedstawić dokument potwierdzający prawo do świadczeń albo złożyć oświadczenie w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia udzielania świadczenia, a jeżeli świadczenie jest udzielane w oddziale szpitalnym, w terminie 7 dni od dnia jego zakończenia, „pod rygorem obciążenia tej osoby kosztami udzielonych jej świadczeń”.
Uchybienie temu terminowi nie zamyka pacjentowi drogi do zwolnienia z kosztów, bo przedstawienie dokumentu albo złożenie oświadczenia po terminie, nie później jednak niż w ciągu roku od jego upływu, nie może stanowić podstawy odmowy przez świadczeniodawcę zwolnienia pacjenta z obowiązku poniesienia kosztów albo zwrotu tych kosztów (art. 50 ust. 12), a roszczenia z tego tytułu przedawniają się z upływem 5 lat od dnia upływu terminów z ust. 11 (art. 50 ust. 13). Z brzmienia tych przepisów wynika, że koszty obciążają w takim przypadku pacjenta na rzecz placówki, a placówka, która pobrała koszty, zwraca je, gdy pacjent przedstawi dokument albo złoży oświadczenie w ciągu roku od upływu terminu. Ochrona finansowania z art. 50 ust. 15 pkt 2 obejmuje natomiast tylko dokument albo oświadczenie złożone w terminie, więc przy dokumencie złożonym później placówka nie może obciążyć pacjenta kosztami, a finansowanie świadczenia przez Fundusz nie jest przesądzone. Kiedy poza tym przypadkiem placówka z umową z NFZ może pobrać opłatę od pacjenta, omawia wpis o opłatach od pacjentów w placówce z umową z NFZ.
Odrębną ścieżkę ustawa przewiduje dla osoby nieubezpieczonej, która spełnia warunki z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach. W stanie nagłym decyzję gminy potwierdzającą jej prawo do świadczeń wydaje się na wniosek świadczeniodawcy, złożony niezwłocznie po udzieleniu świadczenia (art. 54 ust. 4), a prawo przysługuje przez 90 dni od dnia udzielenia świadczenia, chyba że w tym okresie pacjent zostanie objęty ubezpieczeniem (art. 54 ust. 7 pkt 2).
Kto ponosi koszt świadczenia, gdy pacjent nie miał prawa do świadczeń?
Fundusz nie może odmówić placówce sfinansowania świadczenia z powodu braku prawa pacjenta do świadczeń, jeżeli w dniu udzielenia świadczenia placówka potwierdziła to prawo w dokumencie elektronicznym Funduszu albo pacjent przedstawił dokument potwierdzający prawo lub złożył oświadczenie, a w stanie nagłym, jeżeli dokument albo oświadczenie złożył w terminie (art. 50 ust. 15 ustawy o świadczeniach). Ochrona ta działa pod warunkiem, że świadczenie zrealizowano zgodnie z warunkami umowy zawartej z Funduszem.
Koszt świadczenia udzielonego osobie bez prawa do świadczeń ponosi wtedy pacjent, jeżeli świadczenie uzyskał, posługując się dokumentem potwierdzającym prawo po jego utracie, na podstawie oświadczenia albo, jako osoba uprawniona na podstawie przepisów o koordynacji, na podstawie potwierdzenia w systemie (art. 50 ust. 16). Wyjątek dotyczy świadczeń podstawowej opieki zdrowotnej, których koszty nie obciążają pacjenta, oraz osoby, która w chwili złożenia oświadczenia albo przedstawienia dokumentu działała w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu, że ma prawo do świadczeń (art. 50 ust. 16 i 17).
Koszty, które Fundusz poniósł, Prezes Funduszu ustala w drodze decyzji administracyjnej, wydawanej w postępowaniu według Kodeksu postępowania administracyjnego, zaskarżalnej do sądu administracyjnego i egzekwowanej w trybie egzekucji administracyjnej (art. 50 ust. 18). Postępowania nie wszczyna się, gdy koszty świadczeń udzielonych tej samej osobie nie przekraczają 500 zł (art. 50 ust. 23), a decyzji nie wydaje się po upływie 5 lat od zakończenia świadczenia (art. 50 ust. 20). Pacjent nie zwraca kosztów, jeżeli prawa nie miał dlatego, że mimo obowiązku nie zgłoszono go do ubezpieczenia zdrowotnego, a zgłoszenie dokonano w ciągu 30 dni od udzielenia świadczenia albo od poinformowania przez Fundusz o wszczęciu postępowania (art. 50 ust. 18a i 18b).
Z art. 50 ust. 15 wynika także granica ochrony placówki: świadczenie udzielone poza stanem nagłym bez potwierdzenia w systemie i bez dokumentu albo oświadczenia pacjenta nie korzysta z tego przepisu, więc jeżeli pacjent nie miał prawa do świadczeń, Fundusz może odmówić jego sfinansowania, a ryzyko przechodzi na placówkę.
Jakie ryzyko powstaje przy rozliczeniu i kontroli NFZ?
Gdy Fundusz stwierdzi, że przekazał placówce nienależne środki, placówka zwraca je w terminie 14 dni od otrzymania wezwania, a jeżeli obowiązek zwrotu wynika z zakwestionowania wykonanych świadczeń, składa korygujące dokumenty rozliczeniowe (§ 28 ust. 1 i 2 ogólnych warunków umów). Świadczenie udzielone osobie, która prawa do świadczeń nie miała, a placówka nie potwierdziła go w żaden ze sposobów z art. 50 ustawy o świadczeniach, jest szczególnie narażone na takie zakwestionowanie.
Jeżeli umowa zastrzega kary umowne, przedstawienie przez placówkę danych niezgodnych ze stanem faktycznym, na podstawie których Fundusz wypłacił nienależne środki, jest zagrożone karą do 1% kwoty zobowiązania za każde stwierdzone naruszenie (§ 30 ust. 1 pkt 2 lit. c ogólnych warunków umów). Kara dotyczy naruszeń z przyczyn leżących po stronie świadczeniodawcy, jest liczona od kwoty zobowiązania w okresie rozliczeniowym, którego dotyczy naruszenie, a łącznie kary nie mogą przekroczyć 4% tej kwoty (§ 30 ust. 1-3); w umowie o świadczenia podstawowej opieki zdrowotnej, z wyjątkiem nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej, maksymalna kara odnosi się do kwoty wypłaconej placówce za ten okres (§ 30 ust. 4). Przebieg kontroli i pełny katalog kar omawia wpis o kontroli NFZ w podmiocie leczniczym.
Jakie obowiązki dokumentacyjne ma placówka?
Placówka umieszcza wewnątrz budynku informację o zasadach potwierdzania prawa do świadczeń (§ 11 ust. 4 pkt 6 ogólnych warunków umów), a za niepodanie jej do wiadomości pacjentów, jeżeli umowa zastrzega kary, grozi kara do 1% kwoty zobowiązania za każdy rodzaj naruszenia (§ 30 ust. 1 pkt 3 lit. e). Przy pacjentach uprawnionych na podstawie przepisów o koordynacji placówka dołącza do rozliczenia kopię właściwego dokumentu, na przykład Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego albo poświadczenia wydanego przez Fundusz, a gdy sporządzenie kopii jest niemożliwe, jego odpis, za którego dane odpowiada (§ 23 ust. 5). Obowiązek ten nie dotyczy przypadków, w których prawo potwierdzono w trybie art. 50 ust. 1 albo 3 ustawy o świadczeniach albo Fundusz poinformował o braku konieczności przekazania kopii (§ 23 ust. 6); odrębne zasady obowiązują przy beneficjentach ochrony czasowej (§ 23 ust. 5a).
W praktyce to placówka musi wykazać, że w dniu świadczenia potwierdziła prawo pacjenta albo przyjęła oświadczenie, a w stanie nagłym, że dokument wpłynął w terminie, dlatego w jej interesie leży przechowywanie podpisanych oświadczeń, odnotowywanie wyniku weryfikacji w systemie oraz dat rozpoczęcia i zakończenia świadczenia. Bez tych danych placówka nie wykaże w kontroli przesłanek z art. 50 ust. 15 ustawy o świadczeniach.
Kiedy skorzystać z pomocy prawnika?
Pomoc prawnika przydaje się zwłaszcza przy opracowaniu procedury rejestracji dla pacjentów, których prawa system nie potwierdza, przy rozliczaniu kosztów świadczeń udzielonych w stanie nagłym osobom, które nie przedstawiły dokumentu, oraz przy odpowiedzi na wystąpienie pokontrolne Funduszu, w którym zakwestionowano świadczenia z powodu braku prawa pacjenta. Przegląd procedur rejestracji i dokumentacji rozliczeniowej wchodzi w zakres obsługi prawnej podmiotów leczniczych. W razie pytań dotyczących potwierdzania prawa pacjentów do świadczeń zapraszam do kontaktu.
Najczęściej zadawane pytania
Pacjent, po okazaniu dokumentu tożsamości, może przedstawić inny dokument potwierdzający prawo do świadczeń, a jeżeli go nie ma, złożyć pisemne oświadczenie o przysługującym mu prawie do świadczeń (art. 50 ust. 6 ustawy o świadczeniach). Placówka potwierdza podpisem na oświadczeniu dane dokumentu tożsamości (art. 50 ust. 8).
Nie może z powodu braku prawa pacjenta, jeżeli w dniu świadczenia placówka potwierdziła prawo w systemie Funduszu albo pacjent przedstawił dokument lub złożył oświadczenie, a w stanie nagłym, jeżeli złożył je w terminie, i świadczenie zrealizowano zgodnie z warunkami umowy (art. 50 ust. 15 ustawy o świadczeniach).
Pacjent, od którego Prezes Funduszu dochodzi decyzją administracyjną kosztów poniesionych przez Fundusz, chyba że chodzi o świadczenie podstawowej opieki zdrowotnej, pacjent działał w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu o swoim prawie albo brak prawa wynikał z niezgłoszenia go do ubezpieczenia mimo obowiązku, a zgłoszenie dokonano w ciągu 30 dni (art. 50 ust. 16-18b ustawy o świadczeniach). Postępowania nie wszczyna się, gdy koszty świadczeń udzielonych tej osobie nie przekraczają 500 zł (art. 50 ust. 23).
14 dni od rozpoczęcia świadczenia, a przy świadczeniu w oddziale szpitalnym 7 dni od jego zakończenia, pod rygorem obciążenia kosztami (art. 50 ust. 11 ustawy o świadczeniach). Dokument przedstawiony później, ale w ciągu roku od upływu tych terminów, nadal zwalnia pacjenta z kosztów albo daje mu prawo do ich zwrotu (art. 50 ust. 12).
Jeżeli złożył oświadczenie o prawie do świadczeń, nie płaci: pacjent, który uzyskał świadczenie podstawowej opieki zdrowotnej na podstawie oświadczenia, a prawa do świadczeń nie miał, nie jest obowiązany do uiszczenia jego kosztów, bo art. 50 ust. 16 ustawy o świadczeniach wyłącza świadczenia z art. 15 ust. 2 pkt 1. Placówka, która przyjęła oświadczenie, zachowuje przy tym prawo do finansowania z art. 50 ust. 15, jeżeli świadczenie zrealizowano zgodnie z warunkami umowy. Wyłączenie nie obejmuje pacjenta, który prawa nie potwierdził w żaden ze sposobów z art. 50 ustawy, w tym nie złożył oświadczenia, a placówka nie ma wtedy ochrony z art. 50 ust. 15.
Powiązane zagadnienia
- Opłaty od pacjentów w placówce z umową z NFZ
- Umowy z NFZ i kontraktowanie świadczeń
- Kontrola NFZ w podmiocie leczniczym
- Obsługa prawna podmiotów leczniczych
Stan prawny na dzień 17 listopada 2026 r. Opracowanie: adw. dr Wojciech Rożdżeński, adwokat i doktor nauk prawnych, partner w kancelarii MBSK, specjalizacja prawo medyczne i farmaceutyczne.